Akran Zorbalığında Aile Desteğinin Koruyucu ve İyileştirici Rolü

Bağlanma kuramı, çocuğun gelişimsel hayat yolculuğunda güvenli bir ebeveyn figürünün hayatı boyunca düzenleyici bir işlevi olduğunu ortaya koymaktadır. Bu güvenli üs, sadece erken çocukluk dönemine has değildir; ergenlikte yaşanan zorbalık deneyimlerinde de çocuğun duygusal tamponu haline gelir. Aile ortamının “güvenli üs” işlevi üç temele dayanır: öngörülebilirlik, koşulsuz kabul ve duygusal düzenleme. 

Öngörülebilirlik, çocuğun ebeveyninin vereceği tepkiyi tahmin edebilmesini ifade eder. Eğer ebeveynler çocuğa karşı istikrarlı bir tutumda bulunuyorsa çocuk, yaşamış olduğu herhangi bir olumsuz deneyimini ailesine ifade etmekten çekinmez ve karşılaşacağı duygusal tepkiden de korkmaz. Koşulsuz kabul ise çocuğun eksiklikleriyle, hatalarıyla, kırgınlıklarıyla dahi aile içinde birey olarak kabul gördüğü bir ortamı ifade eder. Bu ortamın içinde çocuk, zorbalığa maruz kalmasının kendisinden kaynaklanan bir eksiklik olmadığını bilir. Duygusal düzenleme ise ebeveynin çocuğun hissettiği yoğun duyguyu birlikte düzenleme kapasitesidir. Ailenin sakinliği, çocuğun sinir sistemini yatıştırır; kaygı halinde gelen bir çocuk, ebeveynin tutarlı davranışı sayesinde daha net düşünür ve yaşadığı olayı daha sağlıklı işlemleyebilir. 

Aile desteği sadece ‘yanında olmak’ şeklinde tanımlanmamalıdır. Bu destek çok katmanlıdır ve üç temel bileşenden oluşur: duygusal, davranışsal ve modelleyici destek. 

Duygusal destek, pasif bir iletişim biçimi gibi görünse de aslında aktif bir düzenleyici müdahaledir. Ebeveynin çocuğa yargısız bir biçimde yaklaşması, çocuğun ifade etmeye zorlandığı duyguları isimlendirmesi ve onu suçlamadan yanında olduğunu hissettirmesi çocuğun yüklerini azaltır. Birçok çocuk yaşamakta olduğu zorbalık deneyiminde en çok yalnız hissetmekten zarar görür. Ailenin varlığı ve desteği çocuktaki bu yalnızlık duygusunu yok ederek çocuğun yeniden güven hissine kapılmasını sağlar. Duygusal destek aynı zamanda da çocuğun duygularını çözümleyebilmesine yardımcı olur. Çocuk korku ile öfkeyi, utanç ile hayal kırıklığını ayırt etmeyi bildiğinde zihinsel berraklığı artar ve yaşamış olduğu deneyimi daha sağlıklı yorumlamaya başlar. 

Davranışsal destek, somut olarak baş etme becerileri kazandırmayı içerir. Bu destek çocuğun yerine halletmek anlamına gelmez, aksine onunla beraber ilerleyerek ona güç ve özerklik kazandırmayı hedefler. Örneğin bir ebeveyn, çocuğa yaşamış olduğu zorbalık karşısında nasıl davranması gerektiğini modelleyebilir, birlikte yapacakları role-play etkinlikleriyle canlandırma yapabilir veya nasıl iletişim kuracağının planlamasına eşlik edebilir. Ayrıca ebeveynin okulla olan iletişim bağlantısı da oldukça mühimdir çünkü bu nokta çocuğun güvenliğini artırır ve çocuğun sürecin tamamen dışına itilmemesini sağlar. Fazla müdahaleci ebeveyn tutumları çocukların yeterlilik hissini zedeleyebilir. Bundan dolayı stratejik desteğin ana amacı çocuğun kendi sorun çözme yeteneğini geliştirmesine yardımcı olmaktır. 

Çocuklar, ilişkisel örüntüleri en çok ebeveynlerinin birbirleriyle ve çevreyle kurdukları etkileşimleri izleyerek öğrenir. Eğer evdeki tartışmalar ve çatışmalar bağırarak çözülüyorsa çocuk zorbalığa karşı aşırı tepkisel davranabilir ya da tam tersine tamamen kaçınma davranışı gösterebilir. Eğer evde ebeveynler duygularını açık bir şekilde ifade ediyor, sınır çizebiliyor ve çözüm odaklı iletişimi tercih ediyorsa çocuk da benzer bir düzen kurma eğiliminde olur. Dolayısıyla aile içi iletişim şekli, çocuğun zorbalığa karşı verdiği tepkileri şekillendirir. 

Ebeveynler bazen iyi niyetli olarak bazı davranışlar gösterse de bu davranışlar çocuğun psikolojik yükünü artırabiliyor. Fazla müdahaleci olmak da bunlar bir tanesidir. Fazla müdahaleci olma davranışı, çocuğa ‘’sen yalnız başına halledemezsin.’’ mesajını verir ve özgüveni zedeler. Bir diğer yaygın olan hata ise çocuğa karşı suçlayıcı yaklaşmaktır. ‘’Sen de fazla alınıyorsun.’’ , ‘’boşver, umursama’’ gibi söylemler çocuğun yalnızlık hissini artırır ve yaşamakta olduğu zorbalığı içselleştirmesine neden olur. Ayrıca ebeveynin kendi paniğiyle fazla tepkisel davranması -örneğin kızgınlık hali ile okula gitmesi, tehditvari konuşması- çocuğun daha fazla korkmasına neden olabilir. Bu tarz davranışlar kısa vadede çözüme kavuşturucu gibi görünse de uzun vadede çocuğun baş etme kapasitesini zayıflatır. 

Zorbalık deneyimi çocuğun kendilik algısını sarsabilir. Maruz kalan çocuk kendi değerine dair şüphelere düşebilir, sosyal ilişkilerden çekinebilir veya okul ortamından uzaklaşmak isteyebilir. Bu noktada aile desteği hem koruyucu hem de  iyileştirici bir rol üstlenir. Çocuğun olumlu özelliklerini hatırlatmak, ilişkilerde sınır koyma becerisini güçlendirmek ve ona kontrol edebileceği alanları göstermek iyileşme sürecini hızlandırır. Ailenin tutumu, çocuğun kendine dair inşa ettiği hikâyeyi yeniden yazmasına destek olur. “Ben sorun yaratan bir kişiyim” yerine “Ben zor bir durum yaşadım ancak ben bunu aşabilecek bir kişiyim” düşüncesi yerleşir. 

Akran zorbalığı, yalnızca çocuğun okulda maruz kaldığı bir eylem değildir; onun benlik algısını, ilişkisel kapasitesini ve gelecekteki sosyal güvenini etkileyen çok boyutlu bir süreçtir. Bu sürecin en güçlü dengeleyicisi ise ailedir. Aile desteği çocuğun anlatma cesaretini artırır, duygusal yükünü hafifletir, bağışıklık sistemi gibi psikolojik bir dayanıklılık alanı oluşturur. Hem koruyucu hem de iyileştirici bu rol, çocuğun yaşadığı zorbalığın etkilerinden daha az hasarla çıkmasını sağlar. Dolayısıyla akran zorbalığıyla mücadelede aileyi yalnızca yan rolde görmek, sorunun genişliğini anlamamak olur. Asıl dönüşüm, evde kurulan güven ilişkisiyle başlar.