Eski duygu ve zevkim yok neden

Merhaba sevgili danışan,

Yazdıkların genç yaşta yaşanan bir içsel dönüşümün ve muhtemel bir yorgunluk sürecinin izlerini taşıyor. “Eskisi gibi zevk alamıyorum” cümlesi psikolojide en çok dikkat ettiğimiz ifadelerden biridir. Buna çoğu zaman anhedoni deriz; yani haz kapasitesinde azalma. Bu durum genellikle tek bir nedenden kaynaklanmaz; biyolojik, psikolojik ve yaşamsal faktörlerin birleşiminden doğar. Vitamin düşüklüğü (özellikle D vitamini, B12, demir eksikliği) gerçekten ruh halini etkileyebilir. Çünkü beyin kimyası; serotonin, dopamin gibi nörotransmitterler biyolojik altyapıya bağlı çalışır. Uzun süreli vitamin eksikliği enerji düşüklüğü, isteksizlik ve keyif kaybı yaratabilir. Ancak genelde vitamin düşüşü tek başına “bakış açısı değişimi” yaratmaz; daha çok mevcut stres yükünü görünür kılar. Yani zorlu bir süreç yaşadıysan, beden direnci düştüğünde psikolojik etkiler daha belirgin hissedilir.

20–21 yaş dönemi aynı zamanda nörobiyolojik gelişimin devam ettiği bir dönemdir. Beynin özellikle prefrontal korteks bölgesi (karar alma, empati, sonuç düşünme) 20’li yaşların ortasına kadar olgunlaşır. Bu nedenle “eskiden umursamazdım, şimdi insanların acısını düşünüyorum” demen aslında gelişimsel olarak da anlamlı olabilir. Ergenliğin daha dürtüsel, daha ben-merkezci bakış açısı zamanla yerini daha empatik bir perspektife bırakır. Fakat burada kritik nokta şu: Bu empati seni zenginleştiriyor mu yoksa iç sıkıntısı ve yük mü yaratıyor? Eğer insanların acısını düşünmek seni derinleştiriyor ama işlevini bozmuyorsa bu bir olgunlaşmadır. Ama sürekli iç sıkıntısı, huzursuzluk, keyifsizlik ve zihinsel ağırlık eşlik ediyorsa bu durum kaygı veya hafif depresif belirtilerle ilişkili olabilir.

Zorlu bir süreç atlattığını söylüyorsun. İnsan uzun süre stres altında kaldığında beyin “kriz moduna” geçer. Kriz geçtikten sonra bazen duygusal düzleşme olur. Bu, beynin kendini koruma şeklidir. Çok yoğun duygu yaşadıktan sonra sistem biraz kısar; adeta sesi azaltır. Bu yüzden “ilk gün gibi değilim” hissi oluşabilir. İlk günlerdeki yoğunluk zaten sürdürülebilir değildir; beyin uzun süre yüksek dopamin ve adrenalinle yaşayamaz. Dolayısıyla şu an yaşadığın durumun bir kısmı normal nöropsikolojik dengeye dönüş olabilir. Ancak arada gelen sıkıntı düşünceleri, içsel huzursuzluk ve zevk azalması 2-3 aydan uzun sürüyorsa bunu ciddiye almak gerekir.

Kan değerlerini tekrar kontrol ettirmek, uyku kalitesini düzenlemek (gece 7-9 saat), ekran süresini azaltmak, haftada en az 3 gün tempolu yürüyüş yapmak. Spor dopamin sistemini doğal yoldan aktive eder. Ayrıca bağırsak sağlığı da ruh halini etkiler; düzensiz beslenme keyifsizlik yapabilir.

Günlük duygu takibi yapabilirsin. Gün içinde ne zaman sıkıntı geliyor? Öncesinde hangi düşünce var? Örneğin “insanların ailesi ne haldedir” düşüncesi geldiğinde altında kontrol edememe korkusu mu var? Kaygı genelde empati kılığına girer. Zihin olumsuz senaryolara odaklanır. Eğer düşünceler kontrolsüz ve tekrarlayıcıysa bu ruminasyon olabilir. Ruminasyon, haz sistemini baskılar.

İzolasyon arttı mı? Arkadaşlarla temas azaldı mı? Sosyal geri çekilme anhedoniyi besler. Keyif alamadığın için geri çekilir, geri çekildikçe daha az haz alırsın; bir döngü oluşur. Bu döngüyü küçük sosyal aktivitelerle kırmak gerekir.

Şunu da eklemek isterim: Bazen insanlar “umursamazdım, şimdi düşünüyorum” dediğinde aslında bilinç genişlemesi yaşıyordur. 17 yaşındaki rahatlık ile 21 yaşındaki farkındalık aynı olmaz. Fakat eğer bu farkındalık sana ağırlık yapıyorsa, bu durumda sinir sistemin hâlâ tam sakinleşmemiş olabilir. Zor süreçler sonrasında hafif depresif dalgalar görülebilir. Özellikle enerji düşüklüğü, sabah kalkmakta zorlanma, eskiden keyif veren şeylere karşı ilgisizlik varsa bu hafif-orta düzey depresif belirtiler olabilir.

Önemli bir ayırıcı soru şu: Keyif alamama daha çok fiziksel bir boşluk gibi mi (istek yok, enerji yok) yoksa zihinsel bir doluluk gibi mi (fazla düşünce, hassasiyet, kaygı)? Eğer fiziksel boşluk baskınsa depresif eksen; zihinsel doluluk baskınsa kaygı ekseni ağır basabilir.

İnsan aynı kalmaz. “Eski ben”e özlem duymak çok yaygındır. Ama bazen eski ben daha az farkındaydı; şimdi ise daha derin. Ama derinlik ilk başta ağır gelebilir. Eğer bu durum 3 aydan uzun süredir devam ediyorsa ve işlevini etkiliyorsa bir psikologla birkaç seans değerlendirme yapmanı öneririm. Erken dönemde müdahale edildiğinde bu yaşta toparlanma çok hızlı olur.

Sana küçük bir egzersiz bırakayım: Önümüzdeki 14 gün boyunca her gün 1 küçük keyif davranışı planla (10 dakikalık yürüyüş, sevdiğin müzik, soğuk duş, biriyle kısa sohbet). Haz sistemi tekrar öğrenilebilir. Beyin plastiktir. Şu an yaşadığın durum kalıcı olmak zorunda değil.

Şimdi sana tek bir soru: Bu değişimden korkuyor musun, yoksa sadece anlamlandıramadığın için mi rahatsızsın? Bu ikisi çok farklı yönlere işaret eder.

Umarım cevabım faydalı olmuştur. Değerlendirilmesini istediğin farklı bir soru olursa bizlere yeni bir soru oluşturarak iletebilirsin. Aklına takılanları yorumlarda yazabilirsin. Kendine iyi bakman dileğiyle.

Sevgiler,

Psikolog Betül Canbel