Kontrol dışı konular ve mutluluk stress ilişkisi

Merhaba,

Yazdıklarınız çok düşünülmüş, sorgulayan ve zihni gerçekten çalışan bir yerden geliyor. Aslında sorunuz “nasıl mutlu olurum?”dan çok, “kontrol edemediklerim varken mutlu olmak mümkün mü?” sorusu. Bu ayrım çok kıymetli, çünkü pek çok insan bunu fark etmeden kendini suçlamaya başlıyor.

Önce şu hayal kırıklığını ele alalım: “Hobi edin, mutlu ol” önerisi çoğu zaman gerçek hayat koşullarını ıskalıyor. Herkesin bütçesi, zamanı, fiziksel alanı, hatta sessizliği yok. Ücretsiz ya da düşük maliyetli şeylerin stres kesmediğini söylemeniz çok anlaşılır. Çünkü stres yalnızca meşgul olmamakla ilgili değil; zihnin sürekli tetikte kalmasıyla ilgili. Gürültü varken meditasyon yapmak, ekonomik belirsizlik varken “anı yaşa” demek biraz ironik biçimde insana kendini daha yetersiz hissettirebiliyor.

Kontrol dışı konular meselesinde de önemli bir çelişki var: İnsanlar genelde “kontrol edemediğin şeyleri bırak” der ama zihin bunu duyamaz. Zihin, bırakmayı pasiflik gibi algılar. O yüzden kontrol edemedikçe daha çok düşünür. Aslında burada olan şey şu: Zihin mutluluğu, kontrolün tamamen sağlandığı bir senaryo gibi hayal ediyor. Oysa böyle bir hayat neredeyse kimse için yok. Sizin “böyle insanları ben görmüyorum” demeniz çok gerçekçi; çünkü çoğu insan ya mutlu görünmeyi öğrenmiştir ya da mutsuzluğunu sessizce taşır.

Mutluluk-stres ilişkisi çoğu zaman yanlış kuruluyor. Sanki mutlu olmak için stresin sıfırlanması gerekiyormuş gibi. Halbuki birçok insan stresin varlığıyla yaşamayı öğrenerek daha sakin hale geliyor. Yani stresin azalması mutluluğun sonucu olabiliyor, sebebi değil. Bu da şu ironiyi doğuruyor: “Mutlu olayım diye stresi çözmeye çalışıyorum” çabası, stresi büyüten şeyin kendisi haline gelebiliyor.

San Marino örneğiniz çok yerinde. Çünkü orada gözden kaçan bir nokta var: San Marino’nun İspanya’yı yenme ihtimali düşük olabilir ama San Marino’nun bütün varını yoğunu vermesi onu İspanya yapmaz; onu San Marino olarak sahada tutar. Yani sonuç ihtimaliyle çabayı eşitlemek, zihnin yaptığı bir kısa devre. Çaba, sonucu garanti etmez ama kim olduğumuzu belirler. Hayatta da çoğu zaman mesele “kazanmak” değil; “oyunun içinde kalabilmek”.

“Ya benim hayatımda da ihtimal çok düşükse?” sorunuz aslında umudu değil, tükenmişliği anlatıyor. Çünkü umut burada “mutlaka iyi olacak” demek değil; “şu an kötü ama bunu taşırken kendimi tamamen kaybetmeyebilirim” diyebilmek. Umudu bir garanti gibi değil, bir duruş gibi düşündüğümüzde yükü azalıyor.

Burada küçük ama zihni rahatlatan bir egzersiz önerebilirim:

Bir kağıdı ikiye bölün. Bir tarafa gerçekten kontrol edemediklerinizi yazın (ekonomi, başkalarının davranışları, gürültü, geçmiş). Diğer tarafa çok küçük de olsa etki edebildiklerinizi yazın (günün bir saatini nasıl geçirdiğiniz, bir düşünceyi ne kadar ciddiye aldığınız, kendinize nasıl hitap ettiğiniz). Ama ikinci liste “her şeyi düzelteceğim” listesi olmasın. Sadece “burada %1 bile payım var mı?” diye bakın. Zihin, %100 kontrol bulamayınca %0 sanır; oysa arada geniş bir alan vardır.

Belki de asıl mesele şudur: Mutlu, huzurlu, stresi düşük insanlar yok değil; sadece onların hayatı da sandığımız kadar problemsiz değil. Farkları, kontrol edemedikleri şeylerin hayatlarının tamamını tanımlamasına izin vermemeleri. Bu bir yetenek değil, zamanla öğrenilen bir beceri.

Sorularınız çok insanî ve çok dürüst. Ve ironik olan şu: Bu kadar derin düşünen biri, hayatını “hiçbir şey olmayacak” ihtimaline teslim etmek zorunda değil. Çünkü siz zaten oyunun içindesiniz. Bu da az bir şey değil.